Có những câu nói trong đời chỉ nghe một lần, nhưng lại đi theo con người ta suốt cả cuộc đời.
Tôi vẫn nhớ rất rõ một buổi tối cách đây đã hơn ba mươi năm, khi ông nội tôi còn sống. Đó là một bữa cơm gia đình bình thường như bao ngày khác. Căn nhà khi ấy còn đơn sơ, ánh đèn dầu le lói tỏa xuống mâm cơm giản dị chỉ vài món dân dã. Ngoài sân, tiếng côn trùng rả rích trong đêm quê yên tĩnh. Ông tôi ngồi ở đầu mâm. Ông vốn là người ít nói, cả đời lam lũ và nghiêm khắc, ông là người trung thực, nhưng cũng rất thẳng thắn đối với những thói thư tật xấu. Những lời ông nói thường ngắn gọn nhưng dứt khoát. Hôm ấy, khi cả nhà đang ngồi quây quần bên mâm cơm, thì có một người bạn của chú tôi đến chơi, chú tôi đã mời người khách đó lên nhà trên ngồi uống nước và gia đình tiếp tục ăn cơm. Không hiểu người khách đó đã gây ấn tượng xấu gì cho ông tôi, hay có lẽ trong xóm vừa xảy ra chuyện liên quan đến cờ bạc, trộm cắp? Mà bỗng dưng ông đặt bát cơm xuống rồi chậm rãi nói: “Tôi ghét nhất những người hay cờ bạc và trộm cắp.” Cả mâm cơm hôm đó im lặng vài giây. Là một đứa trẻ khi ấy, tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của câu nói ấy. Tôi chỉ cảm nhận được sự nghiêm nghị trong ánh mắt của ông và giọng nói đầy dứt khoát của một người từng trải.
Rồi năm tháng trôi qua. Ông nội tôi đã mất hơn ba mươi năm nay. Ngôi nhà cũ lằm cạnh Bến Hà, nơi con sông Móc hiền hòa chảy qua, với lối đi từ ngoài đường vào bên tay phải là cây táo hàng vụ vẫn ra trịu quả để mỗi lần tôi đi học về đều qua đó chơi và thưởng thức những quả táo thơm ngon nay không còn nữa. Những người ngồi quanh mâm cơm năm ấy, người còn người mất, các cô, các chú năm nào đã lên ông lên bà, mỗi người có một cuộc sống riêng. Nhưng lạ thay, trong vô vàn điều đã bị lãng quên theo thời gian, song tôi vẫn nhớ nguyên vẹn câu nói của ông năm nào. Càng lớn lên, va chạm với cuộc đời nhiều hơn, tôi càng hiểu vì sao ông lại ghét hai điều ấy đến thế. Đúng vậy, Cờ bạc không chỉ làm mất tiền bạc, mà còn làm con người đánh mất nhân cách, lòng tự trọng và có khi là cả hạnh phúc gia đình. Tôi đã chứng kiến không ít người từ chăm chỉ, hiền lành, khi xa vào con đường cờ bạc đã trở nên nợ nần, dối trá, lừa lọc không chỉ với xã hội, mà ngay cả với người thân. Còn trộm cắp, dù lớn hay nhỏ, cũng là sự đánh mất lòng tử tế và danh dự của một con người. Một người quen lấy của người khác hôm nay, rồi cũng sẽ dễ đánh mất chính mình ngày mai.
Sau này tôi nhận ra, điều ông muốn dạy con cháu không đơn thuần chỉ là ghét cờ bạc hay trộm cắp. Điều sâu xa hơn, ông muốn chúng tôi phải sống lương thiện, biết lao động chân chính và giữ lấy lòng tự trọng của mình. Có những bài học không đến từ sách vở. Nó đến từ một câu nói trong bữa cơm gia đình, từ ánh mắt của người ông đã đi qua gần hết cuộc đời với biết bao trải nghiệm. Đến hôm nay, mỗi khi đứng trước những lựa chọn đúng sai trong cuộc sống, tôi lại nhớ đến giọng nói của ông năm nào. Nó như một lời nhắc âm thầm nhưng đủ sức giữ con người ta sống ngay thẳng giữa nhiều cám dỗ. Ông nội tôi không để lại tài sản lớn lao cho con cháu. Nhưng câu nói giản dị trong buổi tối năm ấy, với tôi, lại là một di sản quý giá mà suốt đời không thể nào quên.